09 december 2016

Het probleem van het kwaad eindelijk opgelost. Of toch niet?

Wat is het probleem van het kwaad? (problem of evil). Dit is een zeer kompakte beschrijving toegeschreven aan de Griekse filosoof Epicurus:
  1. Is God willing to prevent evil, but not able? Then he is not omnipotent. 
  2. Is he able, but not willing? Then he is malevolent. 
  3. Is he both able and willing? Then whence cometh evil? 
  4. Is he neither able nor willing? Then why call him God?
In het Nederlands:
  1. Wil God het kwaad*) voorkomen, maar is hij daartoe niet in staat? Dan is hij niet almachtig.
  2. Is God daartoe wel in staat, maar wil hij het niet? Dan is hij kwaadwillend en dus niet algoed.
  3. Kan hij het en wil hij het? Waarom bestaat er dan kwaad? 
  4. Kan hij het niet en wil hij het niet? Waarom noemen we hem dan God?
*) 'kwaad' is hier geen abstract filosofisch-theologisch concept maar een optelsom van alle ziektes (erfelijke en besmettelijke), aangeboren lichamelijke afwijkingen, honger, pijn (tijdelijke en chronische), moord, abortus (spontaan en geïnduceerd), euthanasie, seksueelmisbruik (kinderen, vrouwen), slavernij (inclusief moderne vormen), huiselijk geweld, oorlog, racisme, vrouwenonderdrukking, harddrugsverslaving, doorrijden na een dodelijk ongeluk, en natuurrampen zoals: overstromingen, tsunami's, orkanen, aardbevingen, dodelijke bliksem inslagen.

Four-year-old Jessica Whelan has been fighting
neuroblastoma for 13 months.
"I feel both sadness and relief in informing you all that
Jessica finally found peace at seven o’clock this morning.
No longer does she suffer, no longer does she
feel the pain of the physical constraints of her body." (parents)
Om te ontsnappen uit het bovenstaand dilemma schrijven sommige theologen en filosofen theodicees. De Filosooof heeft een theodicee geschreven [1]. Het bestaat uit 2 delen: het eerste deel eindigt redelijk positief met de conclusie:
"H [theist]: … maar nogmaals, over één ding zijn we het eens: er is geen reden voor het lijden van dit meisje. Laat daar geen misverstand over bestaan. Ik geloof, net als jij, dat het zinloos is om te speculeren over de ‘verborgen redenen’ die God zou kunnen hebben." [1]
Daar ben ik het mee eens. Na dat eerste deel gaat het stuk plotseling over op een ander onderwerp ("H: Maar waar ik nu nieuwsgierig naar ben ..."). Met de conclusie uit het eerste deel wordt niets gedaan. Er wordt niet op voortgebouwd. De vraag wordt niet gesteld of een meisje op een pijnlijke manier te laten sterven moreel is. Als de Algoede Almachtige Alwetende God (voortaan: AAA) dit meisje laat lijden zonder goede reden, dan is dat toch immoreel? Is zinloos lijden sowieso niet immoreel? Het hebt toch de morele plicht om een kind in nood te redden? Als je niets-doen niet immoreel mag noemen, wat is er dan nog wel immoreel? Dan heb je het begrip 'moraal' betekenisloos gemaakt. Je hebt de moraal op zijn kop gezet. Dat is toch de vernietiging van de moraal? De conclusie lijkt onvermijdelijk, maar wordt niet expliciet opgeschreven.

Dit is een belangrijk kritiekpunt op zijn betoog: waarom beperkt de Filosoof zich tot dat ene meisje? Zij is niet het enige meisje ter wereld die aan kanker overlijdt! Er zijn er honderden. En er zijn ook jongetjes die overlijden aan kanker. In de VS zullen er dit jaar 1250 overlijden kinderen aan kanker [1]. Maar kanker is niet het enige probleem voor kinderen.
"Van elke 500 baby’s die er in Nederland per dag worden geboren, overlijden er vier, ... Dat zijn meer dan 1400 baby’s per jaar. 65% overlijdt in de buik van de moeder." [3]
In Afrika sterven elke dag 440 zwangere vrouwen [7] dus met een foetus in de buik. Ander voorbeeld: in Afrika werd een meisje van 8 jaar besneden. Zonder verdoving, met een bot en simpel mesje. Haar angst, haar pijn, haar huilen en geschreeuw. Het ging door merg en been [7].

Maar dat is niet het enige. Door menselijke falen komen sterven kinderen, zoals bijvoorbeeld de Amerikaanse vader die per ongeluk een kind achterliet in zijn afgesloten auto die een paar uur in de brandende zon stond [4]. De Alwetende moet het gezien hebben, maar greep niet in. Ieder mens die dat gezien zou hebben, zou ingegrepen hebben. Het is je morele plicht om een kind in nood te redden.
Maar waarom zouden we ons moeten beperken tot kinderen? Tellen volwassenen niet mee? etc etc etc. tot de hele mensheid en dieren.

Tweede deel

In het tweede deel van zijn betoog gaat de Filosoof toch een reden bedenken [5], een theodice dus, en is kennelijk het hele meisje vergeten. Maar waarom zou die theodicee niet gelden voor dat ene meisje dat aan kanker stierf? Als zijn theodicee een algemene verklaring is voor het feit waarom de AAA-God het lijden toestaat, dan moet dat ene meisje daar ook onder vallen. Zijn theodicee is ook van toepassing op dat ene meisje. Maar de Filosoof had in het eerste deel geconcludeerd dat er geen reden is voor het lijden van dat ene meisje. Hier is een conflict, een strijdigheid.

Omgekeerd, als je vertrekt van het gebrek aan redenen om dat ene meisje 13 maanden te laten lijden en dan te laten sterven [6], waarom zou dat niet van toepassing zijn op de rest van de mensheid? Waarom is dat ene meisje zo speciaal, een uitzondering? Omdat we de foto hebben gezien? Niet in te zien. Dus, het oordeel over dit ene meisje vernietigt zijn theodicee en omgekeerd.
Anders gezegd: uit het lijden van het kleine meisje, waarvoor God geen reden kan hebben, volgt dat God voor het lijden van alle mensen geen reden kan hebben. Maar een theodicee zou antwoord moeten geven waarom God het lijden zou toestaan. Die is er dus niet. Dus er is geen theodicee.
Alle theodicees worden veroorzaakt door het AAA-concept. Dus als we het AAA-concept verwerpen, is de noodzaak voor theodicee verdwenen. Als we beide verwerpen is er niets verloren, behalve een filosofisch concept, de AAA-God, dat al 2000 - 3000 jaar voor problemen zorgt. Als je dat AAA concept inclusief bijbehorend theodicee, laat vallen, wordt ook de moraal niet vernietigd. In tegendeel. We hebben het AAA-concept niet nodig om een moraal te hebben, zoals de filosoof Peter Singer heeft aangetoond [8].

Nabeschouwing


Bovenstaande argumenten zijn niet 'atheïstisch' in de zin dat ik er niet van uit ga dat God niet bestaat. Waar ik wel van uit ga ik is een gemeenschappelijke moraal zoals die in Nederland algemeen voorkomt: misstanden bestrijden, anderen geen schade berokkenen, rechtvaardigheid, gelijkheid voor de wet, democratie, humanitaire hulp voor degenen die het nodig hebben. Ook gebruik ik geen theologische argumenten. Ik beschouw de AAA-God als een filosofisch concept dat je zoals alle filosofische concepten kan en moet kritiseren.
Het blijft me steeds weer verbazen wat de vérstrekkende en negatieve gevolgen zijn van het aannemen van de AAA-God. Mensen die de AAA-God aannemen hebben de neiging om een bedoeling te zoeken achter de ellende in de wereld. (degenen die de AAA-God niet aannemen zien de ellende als neveneffect van  de menselijke natuur en andere natuurverschijnselen en menen dat je alle ellende onbubbelzinnig moet bestrijden). Naar eeen bedoeling zoeken komt het duidelijkst naar voren in het accepteren van ziektes als polio en het weigeren om zich te vaccineren (Staphorst, Biblebelt). De hoger opgeleide AAA-gelovigen trekken meestal niet dié consequentie, maar doen hetzelfde op een iets abstracter filosofisch nivo door middel van een theodicee. Een theodicee probeert immers ook een verklaring voor ziekte, ongeluk en dood te geven. Het resultaat is dat deze mensen, die nooit iets misdaan hebben, en nooit met de politie in aanraking zijn gekomen, het niet immoreel vinden dat een Algoed, Alwetend en Almachtig bovennatuurlijk wezen precies doet wat een moreel persoon niet zou doen of niet zou moeten doen: niet ingrijpen wanneer het ethisch geboden is. Nog erger: ze ontnemen het AAA-wezen, dat de hoogste morele instantie is, alle verantwoordelijkheid! Dat AAA-wezen kan Algoed zijn zonder iets te doen. Ze verdedigen dat Hij niet ingrijpt, nooit ingrijpt. Nog erger: ze vinden het normaal dat dit AAA-wezen geen verantwoording aflegt, niets van zich laat horen, geen tekst en uitleg geeft. Dat AAA-wezen ziet toe hoe mensen die in Hem geloven wanhopig de ene na de andere verklaring (theodicee) uitproberen om maar vat op de situatie te krijgen. Hij blijft zwijgen. Wanneer een machthebber hier op aarde hetzelfde zou doen, zou ieder mens zo'n houding -het wegkijken bij ellende- onmiddellijk veroordelen.


Noten


  1. Soepschildpadden en atheisten (tweegesprek) dinsdag 6 december 2016
  2. "About 10,380 children in the United States under the age of 15 will be diagnosed with cancer in 2016 ... About 1,250 children younger than 15 years old are expected to die from cancer in 2016". Key statistics for childhood cancers. 
  3. Het is een prachtig kind. Waarom is hij overleden? nrc 22 april 2016
  4. "The National Highway Traffic Safety Administration says that more than three dozen children die of hyperthermia in cars each year in the United States.". (kinderen sterven door oververhitting omdat ze zijn achtergelaten in een afgesloten auto in de brandende zon)
  5. xxx
  6. Laten we uit humanitair oogpunt aannemen dat dat ene meisje alle liefde en hulp verdient.
  7. Amref Flying Doctors: Besnijden is een eeuwenoude traditie, zeker ook bij de Samburu. Maar gek genoeg weet eigenlijk niemand wat er precies gebeurt, hoeveel lijden het veroorzaakt" Geslpeten gehemelte kan de dood betekenen.
  8. Peter Singer (1997) The Drowning Child and the Expanding Circle, New Internationalist, April, 1997

06 december 2016

Elementaire fout op website De Kennis van Nu: zoek de fout!

Waar zit de fout?
Ik kijk altijd naar de uitzendingen van De Kennis van Nu met presentatoren: Elisabeth van Nimwegen en Diederik Jekel. Naar aanleiding van de uitzending over de ziekte van Van Buchem (erfelijke botaandoening komt voor op Urk) zocht ik nadere info op hun website. Ik vond deze pagina: Hoe genetische isolatie leidde tot de ziekte van Van Buchem (22 nov). Tot mijn schrik en verbijstering vond ik een elementaire fout in een illustratie die de basisprincipes van de Mendelse genetica uitlegt.

Waar zit de fout? Ik kan nu wel mijn eigen idee hier en nu weggeven, maar ik dacht: het is leuker om de lezer het zelf te laten ontdekken. De prijs: eeuwige roem en hulde op dit blog. Wie durft?

Ik heb De Kennis van Nu om een reactie gevraagd, maar ze 'willen niet voor kamera reageren' :-) zoals je dat vaak hoort in consumentenrubrieken op de tv, Ze hebben nog niet per email gereageerd. Email: dekennisvannu@ntr.nl


7 dec: oplossing: het Punnett vierkant voor de kruising Aa x AA is:


AA
AAAAA
aAaAa

dat levert dus 50% Aa en 50% AA. De kans dat kinderen in dat gezin drager zijn is dus niet 75% maar 50%! en de kans op een gezond kind (én geen drager) is 50% en niet 25%! Geen van de kinderen heeft de ziekte.

De juiste oplossing werd ingezonden door DEEN. Hartelijk gefeliciteerd namens het hele evolutieblog team!

Het foute diagram staat nog steeds op de website en er is nog geen reactie. (7 dec 2016)

Zojuist heb ik ook nog een email verstuurd naar Diederik Jekel met het dringende verzoek de fout te corrigeren. (7 dec 16 9:12).
8 dec : geen reactie.
8 dec: email aan Karin Wijkmans (eindredacteur) gestuurd. Van de auteur Sanne van der Raad heb ik geen email. (twitter en facebook heb ik niet).

Postscript 8 dec 10:21


"Beste Gert,

Wat fijn dat u de moeite neemt ons hierop attent te maken. Het artikel was wel gecontroleerd en het figuur uit een gedegen bron overgenomen. Ik zal uw bericht doorsturen en we gaan er naar kijken.

Vriendelijke groet,

Karin Wijkmans"

Postscript 8 dec 17:00 uur



De figuur is vervangen! Ik heb nog geen uitleg per email gekregen van hoe en wat. Ik vraag me af: wie was 'die gedegen bron'?

30 november 2016

Verklaart Stanley Milgram's schok experiment het geloof in God?

experiment Stanley Milgram

Gisteravond zag ik op CANVAS in de serie 'De herontdekking van de wereld' de aflevering over de sociaal psycholoog Stanley Milgram gepresenteerd door filosoof Johan Braeckman. Het waren experimenten om uit te zoeken in hoeverre mensen bereid waren om te gehoorzamen. Ze moesten schokken in oplopende sterkte uitdelen aan proefpersonen wanneer ze foute antwoorden gaven op triviale vragen. 61% van de proefpersonen ging door tot schokken met dodelijke sterkte onder 'dwang' van de supervisor. De supervisor vertelde steeds dat ze door moesten gaan met het experiment ondanks de heftige kreten en protesten van de proefpersoon die in een aangrenzende kamer zat. De schokken waren niet echt, en de proefpersonen die de schokken kregen waren toneelspelers die deden alsof ze schokken kregen. De echte proefpersonen wisten dit allemaal niet. De experimenten brachten indertijd 'een schok' te weeg zowel bij wetenschappelijke collega's als het grote publiek.

Wat mij opviel is hoe zorgvuldig Milgram de experimenten voorbereidde en uitvoerde. Een levensgroot verschil met oplichter Diederik Stapel die ook in de sociale psychologie werkte (en nog steeds op vrije voeten rondloopt)! Milgram had de proefopzet en alle instructies minitieus uitgeschreven en gestandaardiseerd (die zijn in het archief terug te vinden zoals Braeckman liet zien in de documentaire), en geanticipeerd op mogelijke kritiek. En hij filmde een aantal experimenten. Zo had hij de proefpersonen eerst een klein schokje gegeven om te ervaren wat het is om een schok te krijgen; kennis laten maken met de zgn. proefpersoon (een sympathieke oudere heer!) en had een follow-up na afloop gegeven waarin hij uitlegde dat de schokken niet echt waren, en wat de ware bedoeling van het experiment was. Later deed Milgram nog allerlei variatie's op de experimenten om te kijken welke variabelen van invloed waren. Een serieus onderzoek. Wetenschap zoals het hoort te zijn. Hij had geen vooropgezet idee, hij wilde de waarheid over menselijk gedrag weten: hoe ver gaan mensen met het uitdelen van schokken aan medemensen als ze dat opgedragen worden door iemand die ze zien als autoriteit.

Stanley Milgram: Obedience to Authority

Autoriteit

"Another explanation [25] of Milgram's results invokes belief perseverance as the underlying cause. What "people cannot be counted on is to realize that a seemingly benevolent authority is in fact malevolent, even when they are faced with overwhelming evidence which suggests that this authority is indeed malevolent."
Dus:  mensen blijven volharden in een eenmaal aangenomen geloof. Ze geloofden dat een integere wetenschapper van de Yale universiteit geen kwade (onethische) bedoelingen zou kunnen hebben, ondanks overweldigend bewijs van het tegendeel (ze hoorden pijnkreten uit de aangrenzende kamer komen!). Ze zagen de proefleider als autoriteit, en gehoorzaamden hem. Hij vertegenwoordigt de Wetenschap, een prestigieuze en nuttige acitiviteit waar de hele samenleving van profiteert en die door de overheid betaald wordt [1].

Volgens Milgram:
"the essence of obedience consists in the fact that a person comes to view themselves as the instrument for carrying out another person's wishes, and they therefore no longer see themselves as responsible for their actions. Once this critical shift of viewpoint has occurred in the person, all of the essential features of obedience follow."
De proefpersonen schorten hun eigen oordeel op vaak na enige twijfel en stress. Ze ontkennen hun eigen verantwoordelijkheid en leggen die bij de proefleider neer. Die weet wat hij doet. Hij heeft tenslotte de verantwoordelijkheid. Het is zijn experiment. Zij zelf hebben geen inzicht in het hoe en waarom van het experiment. Zij zijn geen wetenschapper, hij wel.

In de AAA-God geloven

De volgende woorden suggereren onmiddellijk een parallel met het theodicee probleem:
"... to realize that a seemingly benevolent authority is in fact malevolent, even when they are faced with overwhelming evidence which suggests that this authority is indeed malevolent." 
Dat is precies het theodicee probleem: hoe kan een Algoede God zoveel ellende laten passeren?

Milgrams experimenten bieden een mogelijke verklaring waarom Christenen (alle monotheïsten) accepteren dat hun God zoveel ellende, moord, oorlog, ziekte en natuurrampen laat passeren zonder in te grijpen. M.a.w.: 'het probleem van het kwaad'. Christenen zitten in een overeenkomstige situatie als de ongelukkige proefpersonen van Milgram. Immers, God is de hoogste autoriteit. God is immers de schepper van hemel en aarde (tegenwoordig: het universum). God is Almachtig, Alwetend, Algoed. Omdat God per definitie goed is, onstaat de neiging om niet te twijfelen aan Gods goedheid ondanks de overweldigende bewijs dat hij niet algoed is.

Bezwaar: maar God vraagt gelovigen toch niet om medemensen te martelen of te doden? Nee, het gaat hier om het soort dingen dat Christenen willen geloven. Christenen geloven dat God een goede reden heeft om niet in te grijpen wanneer mensen elkaar vermoorden, oorlogvoeren, vrouwen verkrachten, abortus en euthanasie plegen. Hoe kunnen Christenen geloven dat dezelfde God die het gebod uitvaardigde 'Gij zult niet doodslaan', tegelijk miljoenen moorden 'door de vingers ziet'? In ieder geval niet ingrijpt. De experimenten van Milgram kunnen een verklaring geven: God is een autoriteit [2]. Bovendien een autoriteit die ze vertrouwen. Een autoriteit die per definitie Algoed is. God is een autoriteit die moreel integer is ondanks het overweldigende bewijs van het tegendeel.

Nogmaals: de overeenkomst van gelovigen in de AAA-God en de ongelukkige proefpersonen van Milgram is niet dat gelovigen anderen pijn doen in naam van God, maar dat gelovigen blijven geloven in de goedheid van God ondanks het overweldigend bewijs van het tegendeel. Immers, ze zien zoveel ellende op tv. Nog een overeenkomst: gehoorzaamheid. Hét thema van Milgram. Gehoorzaamheid aan God. Dat hoef ik hier niet uitgebreid aan te tonen [3].

Gedwongen?

Bezwaar: Waarom blijven ze geloven in de goedheid van hun God? Ze worden toch niet gedwongen? Ik denk van wel. Op een bepaalde manier. Ze worden aangezet 1) door hun ontzag voor de hoogste autoriteit en het vertrouwen dat God weet wat hij doet, en 2) door angst voor eeuwige straf in het hiernamaals, 3) Gelovigen weten dat ze gered zullen worden en beloond worden met het eeuwige leven. Dus het geloof in God opgeven betekent je eigen ondergang. Uit het geloof stappen is net zo moeilijk als voor de proefpersonen van Milgram om gewoon weg te lopen. Niemand stapte eruit. Sommigen protesteerden wel, en sommigen stopten met schokken uitdelen, maar niemand liep de kamer uit. Het dwingende van het geloof is dat gelovigen hun eigen hachje willen redden. Ze zijn bang voor wat er na hun dood met hen zal gebeuren.

Debriefing

Milgram's proefpersonen kregen na afloop van het experiment te horen, dat de schokken niet echt waren. AAA-gelovigen blijven hun hele leven zitten met een akelig gevoel, twijfel en stress. Ze zien met eigen ogen de ellende in de wereld. Dat is niet te ontkennen. Maar, ze krijgen geen debriefing. Het experiment duurt levenslang. Gelovigen wordt nooit verteld dat de ellende niet echt is. Gelovigen wordt wel verteld dat God niet bestaat. Maar dat zeggen atheïsten. Die kun je niet vertrouwen. Dus ze blijven in de AAA-God geloven, en zonder enige debriefing veroorzaakt dat stress. Om die stress (cognitieve dissonantie) te verminderen hebben ze een theodicee (theodicy) bedacht. Dat is geen gemakkelijke opgave. In de loop der eeuwen zijn er vele bedacht. Om precies te zijn: 12. Welke is waar? Of zijn ze allemaal waar? Het frappante is dat God zelf geen uitsluitsel geeft. Het antwoord staat niet in Gods Woord. Alléén al het aantal suggereert dat geen enkele theodicee afdoende is. Dat geeft weer extra stress.

Obedience to Authority

Het 'voordeel' van de gelovige ten opzichte van de Milgram-proefpersoon is dat gelovigen zelf anderen niet actief hoeven te pijnigen. Dat neemt niet weg dat gelovigen moeten toezien en accepteren dat er ontzettend veel onrecht heerst en dat mensen dagelijks onder erbarmelijke omstandigheden sterven. Alle goede doelen ten spijt. Zelfs ziekenhuizen van Artsen Zonder Grenzen worden gebombardeerd. Mensen die hun medemensen willen helpen moeten dat met hun leven bekopen. En God kijkt toe. 
Het nadeel voor gelovigen ten opzichte van de Milgram-proefpersonen is dat gelovigen er niet echt 'uit kunnen stappen'. Ze kunnen bijvoorbeeld niet naar een Godloos universum vluchten. En iedereen gaat dood. En zal dus onvermijdelijk geconfronteerd worden met Gods oordeel. Zelfmoord is verboden. Ze zitten gevangen in Gods universum. Misschien volgt na de dood een debriefing waarin alles wordt uitgelegd?

Verklaart Stanley Milgram's schok experiment het geloof in God? Ja, in zoverre dat God de Allerhoogste autoriteit is die gelovigen blijven vertrouwen ondanks overvloedig bewijs van het tegendeel. En omdat God vraagt Hem te gehoorzamen [3]. In die zin handelen gelovigen 'onder dwang'. Het leven van een gelovige is één groot experiment in Obedience to Authority.

Noten

  1. "The influence is ideological. It's about what they believe science to be, that science is a positive product, it produces beneficial findings and knowledge to society that are helpful for society. So there's that sense of science is providing some kind of system for good." (hier)
  2. De machtigste man van het heelal. Niemand is machtiger dan Hij. Per definitie: Almachtig. Wie zou daar niet van onder de indruk zijn? Wie zou bovendien niet bang zijn, gezien God in het verleden heeft bewezen dat hij pittige straffen kan uitdelen: door middel van zondvloed roeide God de hele wereldbevolking van die tijd uit. Op een handjevol mensen na. Wie zou God ongehoorzaam durven zijn? Wie zou hem durven kritiseren? Wie zou hem ter verantwoording durven roepen? Dat doe je niet, als je goed bij je verstand bent.
  3. "Besef goed, vandaag stel ik u voor de keuze tussen zegen en vloek. Zegen, als u gehoorzaam bent aan de geboden van de HEER, uw God, zoals ik ze u vandaag voorhoud. Vloek, als u zijn geboden niet gehoorzaamt en afwijkt van de weg die ik u vandaag wijs..." (Deuteronomium 11:26-28, NBV2004) (hier). Ten overvloede: 41 Bijbelteksten over Gehoorzaamheid.